لودینگ

حقوق متقابل انسانی در تعاملات اجتماعی

یادداشت

حقوق متقابل انسانی در تعاملات اجتماعی

 

دکتر ابوتراب طالبی

استادیار جامعه شناسی دانشگاه علامه طباطبائی

 

امروزه ویژگیهای زندگی مدرن و نقشهای متعددی که یک فرد یا یک گروه ممکن است در مجموعه ی تغاملات اجتماعی خود ایفا کند،به پذیرش مسئولیتهای اجتماعی از سوی افراد، گروهها و نهادها به عنوان یک ضرورت مهم منجر شده است. به صورتی که احتمال می رود این موضوع بیش از هر زمان دیگر به یکی از مسائل مهم در جامعه تبدیل شده و همچنین مورد توجه اندیشمندان علم جامعه شناسی قرار بگیرد.

مسئولیت اجتماعی نوعی وظیفه شناسی در قبال محیط های جمعی است که از مؤلفه های اصلی دوام و ثبات اجتماعی محسوب شده و بدون حس مسئولیت پذیری، همزیستی انسانی و زندگی اجتماعی، بار معنایی خود را از دست می دهد.

مسئولیت پذیری اجتماعی در واقع همان حس تعهد و عملی است که افراد در چارچوب موقعیت و نقشهای خود به طور آگاهانه و آزادانه نسبت به امور گوناگون اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی واجد آن هستند.

به بیانی دیگر؛ مسئولیت پذیری اجتماعی به احساس تعلق خاطر و وظیفه شناسی افراد و گروهها به محیطی که در آن زندگی می کنند، اشاره دارد. نوعی عملکرد مطلوب است که در محیط عمومی جامعه، فضایی مطلوب تر، امن تر و منسجم تر برای زندگی فراهم می کند.

با توجه به اهمیت این ویژگی و برای رسیدن به این پاسخ که انسان چگونه می تواند با مسئولیت پذیری در ارتقاء کیفی زندگی تأثیرگذار باشد، در این نوشتار به تعریف مفاهیم و موضوعات مرتبط با این بحث پرداخته و حوزه های مختلف آن به طور فشرده مورد شرح و بسط قرار گرفته می شود.

 مسئولیت پذیری اجتماعی

همان طور که اشاره شد، به نظر می رسد همزمان با پیشرفت علم و فناوری، و شتاب روزافزون ناشی از زندگی به اصطلاح ماشینی! شرایط به گونه ای دچار تغییر شده که آدمی از ضروریات بسیاری باز مانده است. از جمله ظهور و گسترش بی تفاوتی عام و ضعف در ارتباطات عاطفی، آسیبی است که امروز در جوامع انسانی و به ویژه در شهرهای بزرگ بیشتر به چشم می خورد!

در این راستا جامعه شناسان کلاسیکی چون دورکیم، وبر و زیمل یکی از مسائل مهم جوامع مدرن را فردگرایی افراطی، کاهش اخلاق جمعی و اختلال در مسئولیت پذیری عنوان کرده اند. به نظر آنها مشارکت جمعی، احساس تعلق، تعهد و مسئولیت پذیری اجتماعی امروزه در چالش با نوع مخربی از فردگرایی قرار گرفته است. این ویژگی منجر به کاهش چشمگیری در سطح تعلق جمعی در جوامع شهری شده است.

از آن جا که اختلال در مسئولیت پذیری و تعهدات اجتماعی با محیط اقتصادی – اجتماعی پیوند جدی دارد، این مسئله در اجتماعات با بافتهای جمعیتی، اقتصادی، اجتماعی و قومی غیرمتجانس بیشتر نمود پیدا می کند. بر این اساس شاهد آن هستیم که در اجتماعات بزرگتر، میزان مشارکت کم رنگتر است و شهروندان با بی تفاوتی بیشتری با «حقوق متقابل انسانی در تعاملات اجتماعی مواجه» می شوند.

همچنین بر اساس بررسیهای انجام شده، محققین علوم انسانی بر این عقیده اند که چگونگی مسئولیت پذیری اجتماعی افراد و عوامل اجتماعی موثر بر آن می تواند در پنج بُعد: فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و زیست محیطی مورد واکاوی قرار بگیرد؛ شاخصه هایی که هر یک از عوامل اصلی جامعه محسوب شده و در مجموع به مفهوم «مسئولیت اجتماعی» عینیت می بخشند.

مفهوم و انواع مسئولیت پذیری

مسئولیت یا مسئولیت پذیری، به تنهایی اشاره به حس وظیفه شناسی، پاسخگو بودن و تعهد را در بر دارد و در یک دسته بندی کلی می توان مسئولیت پذیری را در انواع مختلفی قابل تفکیک دانست:

۱ – مسئولیت پذیری در قبال خود

۲ –  مسئولیت پذیری در برابر دیگران

۳ – مسئولیت پذیری در برابر طبیعت و محیط زیست

۲ – و مهمتر از همه مسئولیت پذیری در برابر خدا.

مسئولیت پذیری در قبال خود

هر انسان نسبت به وجود مستقل و فردی خود مسئول است و این مسئولیت ایجاب می کند در راستای رشد و کمال فیزیکی و روانی خود تلاش کند. یعنی لازم است برای سلامت روح و جسم خود ارزش قائل شده و نسبت به آن مسئولیت پذیر باشد. با این توضیح که این بُعد از مسئولیت پذیری بیشتر مورد مطالعه روانشناسان و دانشمندان علوم سلامت می باشد.

برای مثال توصیه ی پزشکان و روان شناسان برای انتخاب سبک زندگی سالم و شاد  از جمله مواردی است که ناظر بر اهمیت توجه به “مسئولیت پذیری فردی نسبت به خود” می باشد. پس مسئله ی اساسی در این نوع مسئولیت پذیری بر محوریت سلامت و منفعت فردی استوار است.

مسئولیت پذیری در برابر دیگران

انسان به عنوان موجودی اجتماعی در زندگی جمعی خویش در برابر دیگران مسئول است و  باید برای حقوق آنان احترام قائل شود؛ دیگرانی که در دو نوع خاص و عام قابل تفکیک می باشند.

مسئولیت پذیری خاص ناظر بر تعهد و مسئولیت در قبال نزدیکانی است که کنشگر با آنها رابطه ی عاطفی دارد مانند پدر، مادر، خواهران، برادران، فرزندان و دوستان.

اما مسئولیت پذیری عام به جمع گسترده ای اشاره دارد که رابطه ی کنشگر با آنها قراردادی و غیرعاطفی است. برای مثال لازم است همه ی افراد جامعه در مقام یک شهروند، در برابر دیگر شهروندان و اداره ی امور کشور خود احساس مسئولیت اجتماعی نموده و به وظایفی که لازمه ی دوام زندگی جمعی است، عمل نماید. بنابراین با توجه به اجتماعی بودن انسان، متعهد بودن به این بُعد از مسئولیت پذیری از اهمیت به سزایی برخوردارست و مفهوم مسئولیت پذیری اجتماعی که موضوع این جستار است، عمدتاً ناظر بر این بُعد می باشد.

مسئولیت پذیری در مقابل طبیعت و محیط زیست

محیط زیست و عناصر تشکیل دهنده ی آن همچون منابع آبی، خاکی، هوای سالم و غیره توسط طبیعت در اختیار آدمی قرار گرفته و عامل انسانی در پدید آمدن آن هیچ نقشی نداشته است. لذا مراقبت از این منبع طبیعی عظیم که به جامعه ی انسانیِ در حال و نسلهای آینده تعلق دارد، به عنوان یک تعهد و یک وظیفه نه تنها ضروری است، بلکه امروزه با توجه به تأثیر انسان و فعالیتهای توسعه گرانه بر محیط زیست، توجه به این بُعد از مسئولیت پذیری از اهمیت بیشتری نسبت به گذشته برخوردار گشته است. از آن جا که تأثیر متقابلی بین حیات اجتماعی و محیط زیست وجود دارد، این جنبه از تعهد و وظیفه ی انسانی را می توان ذیل موضوع مسئولیت پذیری اجتماعی قرار داد.

مسئولیت پذیری در برابر خدا

یکی از مهمترین مؤلفه های تعهد و وظیفه شناسی که به زندگی انسان هدف و تعالی به غایت ارزشمندی می بخشد، مسئول بودن آدمی در برابر خداوند، آیین الهی و شریعتی است که نوید رستگاری را برای جوامع بشری همراه دارد.

واقعیت این است که ازمنظر دینی، انسان به عنوان اشرف مخلوقات که دارای آگاهی و آزادی است، در مقابل خالق یکتا پاسخگوی اعمال و گفتار خویش بوده و نسبت به احکام و دستورات الهی، دارای وظایفی می باشد. از این نوع مسئولیت پذیری می توان با عنوان مسئولیت پذیری الهی نام برد. بدیهی است که عمل به مسئولیتهای الهی همواره در زندگی اجتماعی بشر به شیوه ای کامل و متعالی جلوه گر می شود.

مسئولیت پذیری اجتماعی

بررسی و تحلیل مسئولیت پذیری اجتماعی از منظر جامعه شناختی بدین معناست که مسئولیت پذیری اجتماعی، بیانگر پذیرش و احترام افراد نسبت به ارزشهای مطلوب جامعه یا احساس تعهد و کنشی ست، که تک تک افراد در قالب نقشهای خود نسبت به یکدیگر دارند. بدین لحاظ تداوم و حفظ روابط ارزشمند اجتماعی بین افراد جامعه نیز از مسائل مربوط به مسئولیت پذیری اجتماعی است. اهمیت این جایگاه چنان است

 

که در جامعه شناسی تحت عنوان «تعهد اجتماعی» صورت بندی شده است.

همچنین از دیدگاه برخی از محققین، مسئولیت پذیری اجتماعی را می توان در چند بُعد دیگر نیز قابل بررسی دانست:

مسئولیت پذیری سیاسی، مسئولیت پذیری اقتصادی، مسئولیت پذیری اجتماعی،

مسئولیت پذیری جهانی و مسئولیت پذیری در فضای مجازی.

براساس این تعریف در این بخش به بررسی ابعاد اصلی مسئولیت پذیری اجتماعی خواهیم پرداخت: بُعد اقتصادی، بُعد اجتماعی، بُعد سیاسی، بُعد فرهنگی و در نهایت احساس مسئولیت در فضای مجازی.

بُعد اقتصادی

یکی از موقعیتهایی که افراد درون آن بر اساس نقشهای گوناگون عمل می نمایند، حوزه و موقعیت اقتصادی است. اقتصاد به عنوان یک «نهاد اقتصادی اجتماعی» در بر گیرنده ی سه حوزه ی کلی تولید، توزیع و مصرف کالا می باشد و افراد به عنوان کنشگران درون هر یک از این حوزه ها دارای حقوق و وظایفی هستند که توجه به آن به منظور بهبود کارکرد و تسریع روند امور این نهاد ضروری است و از افراد به عنوان یک شهروند انتظار می رود در صورت قرار گرفتن در هر یک از این موقعیتهای اقتصادی، مسئولیت پذیری اجتماعی را رعایت کنند. برای مثال در عرصه ی تولید، فرد می تواند مسئولیت پذیری اجتماعی خود را از راه تلاش برای بکارگیری سرمایه ی خویش برای ایجاد کارگاهها و راه اندازی فعالیتهای تولیدی نشان دهد. این امر به نوعی از طریق کاهش بیکاری و افزایش تولید می تواند به روند رو به رشد نهاد اقتصادی و به طور کلی بهبود وضعیت جامعه کمک نماید.

در عرصه ی توزیع نیز فرد با رعایت نظم، عدالت و انصاف در مبادله ها می تواند به روند توزیع عادلانه ی کالاها در جامعه مدد رساند. نهایتاً در عرصه ی مصرف که اساس مسئولیت پذیری اجتماعی شهروندی را در بُعد اقتصادی تشکیل می دهد، افراد می توانند در قالب صرفه جویی و استفاده ی بهینه از کالاها و خدمات، زمینه ی رشد اقتصادی جامعه را فراهم ساخته و از هدر رفتن منابع جلوگیری کنند.

امروزه به دلیل اهمیت مصرف و وجه نمادین آن و همچنین جایگاه آن در هویت یابی کنشگران اجتماعی، به نظر می رسد که تعهدات اجتماعی در بُعد اقتصادی برای شهروندان یک جامعه بیشتر در عرصه ی مصرف نمایان می گردد.

مسئولیت پذیری در عرصه های تولید و توزیع بیشتر در مورد مسئولیت پذیری

اجتماعی شرکتها یا CSR و کمپانیهای تجاری و مالی نمود پیدا می کند. از این رو وظیفه شناسی اجتماعی در این حوزه ایجاب می کند تا نهادها و سازمانهای اقتصادی در تولید و توزیع کالا و خدمات، به کیفیت و استاندارد کالاها و ارائه ی خدمات شایسته به جامعه توجه ویژه ای داشته باشند.

مسئولیت پذیری از بُعد سیاسی

حوزه ی سیاست به تنظیم مناسبات اجتماعی بر اساس قدرت مشروع می پردازد. در جامعه شناسی و رویکرد کارکردگرایانه به طور خاص، سیاست به عنوان نهادی اجتماعی به شمار می رود که به منظور حفظ نظام اجتماعی دارای کارکرد می باشد و در واقع می توان اذعان داشت که روابط افراد، گروهها و جوامع در بستر و موقعیتهای سیاسی، وجه سیاسی به خود می گیرند. لذا عملکرد سیاسی افراد جامعه می تواند در بر گیرنده ی طیف وسیعی از آگاهیها، نظارت بر تصمیم گیریهای  سیاسی ، تمایلات، خواسته ها و اعمال سیاسی باشد.

مسئولیت پذیری اجتماعی شهروندان در بُعد سیاسی از سطوح گوناگونی برخوردار است که در این میان یکی از مهمترین سطوح آن بسط جامعه ای ناظر بر عملکرد شهروندان در

ارتباط با دولت- ملت است. در این راستا می توان به شاخصهایی مانند مشارکت سیاسی، آگاهی سیاسی، پیگیری اخبار و رویدادهای سیاسی مربوط به کشور و مانند آن اشاره داشت.

در اهمیت این بُعد از مسئولیت پذیری اجتماعی گفته می شود که تحقق واقعی مفهوم شهروندی، در این بخش از تعهدات جمعی انسانها نمود پیدا می کند.

بُعد جامعه ای – اجتماع

این جنبه از مسئولیت پذیری به پایگاه اجتماعی فرد و مجموعه ای از روابط و پیوندهای میان افراد مربوط می شود که در روال زندگی روزمره با توجه به نقشهای خود با دیگری در کنشی متقابل ایفا می کنند و معنای محوری آن ناظر بر تعهد کنشگران نسبت به مجوعه ای از قواعد، قوانین و هنجارها، برای نظم بخشیدن و هماهنگ نمودن روابط میان کنشگران است.

این هنجارها و قواعد عمل که هم می توانند جنبه ی رسمی و هم جنبه ی غیررسمی داشته باشند، مبنای کنش و تعهدات انسانی افراد را در جامعه فراهم می نمایند. از این زاویه انتظار می رود هر فرد که به عنوان شهروند در یک جامعه پذیرفته شده و هویت مشخصی دارد، در تعاملات و برخوردهای خود، غیر از منافع فردی به منافع جمعی نیز توجه نماید.

به طور خلاصه، پایه و اساس مسئولیت پذیری اجتماعی از این نظر، مبتنی بر رعایت حقوق دیگران، نوع دوستی و مشارکت اجتماعی است. برای مثال یک شهروند باید به این امر واقف باشد که به هیچ وجه در جامعه، تنها نیست و در کنار

مجموعه ای از افراد با عنوان شهروندان مدنی زندگی می کند، پس پیگیری منافع فردی نبایستی به قیمت نادیده انگاشتن منافع جمع و عبور از ارزشهای گروهی حاصل شود. این اندیشه که همه ی ما افراد یک جامعه هستیم و باید نسبت به اعمال و رفتار یکدیگر احساس مسئولیت کنیم، می تواند در حفظ اعتماد و انسجام اجتماعی بسیار مؤثر واقع شود.

بُعد فرهنگی

حوزه ی فرهنگ، معنابخش حیات اجتماعی و جهت دهنده رفتارها و اندیشه های مردم به شمار می رود. به زعم دانشمندان علوم اجتماعی در حالی که ساختار و حوزه ی اجتماعی به صورتی عملی به ابزارهای ارتباطی و تعاملات اجتماعی اشاره دارد، حوزه ی فرهنگی بیانگر صورتهای نمادینِ ارتباطات و تعاملات اجتماعی می باشد.

مصطفی عسکریان در تحقیقی با عنوان «جایگاه فرهنگهای قومی در تربیت شهروند» در این زمینه می نویسد:

در واقع اگر بپذیریم فرهنگ را به طور کلی می توان مجموعه ای از آگاهیهای اندوخته شده توسط فرد دانست که اصول و مبانی ارزشهای او را برای استمرار زندگی به وجود می آورند، از سه نوع فرهنگ می توان یاد کرد:

فرهنگ ملی: فرهنگی که پذیرش فرد را در جامعه و در محیط زیست وی ممکن می سازد.

فرهنگ قومی: فرهنگی که فرد را به تباری خاص مربوط می کند.

فرهنگ بین ملتها یا فرهنگ جهانی که در قالب پیمانهای سیاسی و فرهنگی کشورها مطرح است.

این سه حوزه که به عنوان حوزه ی نرم نیز در جامعه شناسی مطرح است برای جامعه شناسان از اهمیت به سزایی برخوردارست، چرا که یک جامعه و افراد تشکیل دهنده ی آن به واسطه ی این ارزشها، باورها و نمادهای مشترک است که معنا پیدا و در قالب آن هویت اجتماعی خود را بازتعریف می کنند. همچنین افراد جامعه به منظور برقراری ارتباط سالم و به دور از ناآرامی و ناامنی لازم است تا ضمن یادگیری الگوها و نمادهای فرهنگی جامعه ی خویش، در عرصه ی رفتار و عمل نیز به آنها پایبند باشند.

برای مثال از یک شهروند انتظار می رود در کنار فرهنگ قومی خود به سایر قومیتها نیز توجه کرده و به موجودیت فرهنگی و اجتماعی آنان نیز احترام بگذارد. در عین حال به نوعی خود را به یک فرهنگ ملی هم متعلق بداند. بنابراین شناخت مجموعه نشانه ها و الگوهای فرهنگی جامعه ی ملی و احترام و عمل به آنها نیز از بنیانهای این بُعد از مسئولیت پذیری اجتماعی شهروندان به شمار می رود.

مسئولیت پذیری در قبال فضای مجازی

فضای مجازی در ذات خود دارای ویژگیها و مؤلفه هایی است که با توجه به این ویژگیها به راحتی توانسته وارد حوزه ی ارتباطی در جامعه شده و فراتر از یک رسانه در حوزه ی تعاملات اجتماعی نقش آفرینی کند.

یکی از عوامل تهدید کننده در این محیط، عدم پایبندی به چارچوبهای اخلاقی از سوی کاربرانی است که بی هیچ محدودیتی می توانند در این محیط جدید اجتماعی به تروبج ضدارزشها بپردازند و مروج مفاهیمی باشند که درنهایت جوامع را در برابر صدمات فرهنگی و ارزشی بسیار آسیب پذیر می نماید.

اما واقعیت آن است که کاربران موظفند مسئولیت فعالیتهایی که در این فضا به انجام آن مشغولند را بپذیرند و مراقب تخریب پیوندهای اجتماعی و فرهنگی در دنیای مجازی باشند و ضرورت ایجاب می کند هر کاربری بر اساس مجموعه ای از ضوابط اخلاقی و استانداردهای اجتماعی در این محیطِ باز و بدون محدودیت به تبلیغ و اشتراک گذاری افکار و اندیشه های خود بپردازد.

مسئولیت‌پذیری در این زمینه در واقع شکلی از خودتنظیمی در راستای قانون، قواعد اخلاقی و استانداردهای اجتماعی است؛ موضوع مهمی که برای حفظ هویت اجتماعی و دفاع از منافع جمعی یک ضرورت اساسی به شمار می رود.

در تعریف نهایی می توان گفت، مسئولیت پذیری اجتماعی به احساس تعهد و

رفتار مسئولانه ای گفته می شود که افراد به عنوان کنشگران اجتماعی در قبال دیگران و به طور کلی در قبال جامعه دارند. نوعی وفاداری وظیفه شناسانه که با احترام به ارزشهای جمعی و خدمت در ابعاد گوناگون اقتصادی، سیاسی، زیست محیطی، فرهنگی و اجتماعی نمود پیدا می کند. بدیهی است چنان چه سطح مسئولیت پذیری اجتماعی به هر دلیل از جمله بی انگیزگی، رواج فردگرایی، و نارضایتی از سیستم کلی نظام اجتماعی کاهش یابد جامعه شاهد رواج مشکلات زیادی خواهد شد.

ضعف در پایبندیهای به نظام ارزشی اخلاقی، رواج بی اعتمادی اجتماعی، فساد گسترده در سطوح مختلف و نادیده گرفتن قوانین انسانی، تنها بخشی از این تبعات و پیامدهاست.

اشتراک گذاری
Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on telegram
Telegram
Share on email
Email
Share on print
Print
جدیدتربن مطالب
مطالب مرتبط
دیدگاه‌ها

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *