لودینگ

  هویت ملی

یادداشت

  هویت ملی

  هویت ملی

 محمد خرسندی

 

امواج انواع رسانه‌ها در فضای مجازی سراسر دنیا را دربر گرفته است و ایران نیز مثل سایر کشورهای جهان، در معرض این امواج است اما به نظر می‌رسد جذابیت فضای مجازی و تاثیرپذیری از آن در کشور ایران که رسانه‌هایش توان رقابت، جذب و برقراری ارتباط با مخاطبان جوان را ندارد، نگران‌کننده است، زیرا آن‌طور که کارشناسان فرهنگی می‌گویند، به زودی شاهد گسست نسلی در ساختار فرهنگی و اجتماعی خواهیم بود.

این موضوع را می‌توان از جنبه‌های مختلف بررسی کرد از جمله: از نحوه ی عملکرد مسئولان ذیربط و برنامه‌ریزان تا تولیدکنندگان محتوا و مخاطب‌شناسی و….

در مقاله‌ای که در پی می‌آید، جنبه ی آموزشی و نقش برنامه‌ریزان آموزشی در تدوین کتابهای درسی مورد مداقه قرار گرفته و پیشنهادهای لازم ارائه می‌شود.

مقدمه

قرنهاست هدف استعمارگران تغییر نکرده است؛ کسب منابع ارزان برای منافع اقتصادی بیشتر از سایر کشورها  اما شیوه ی دستیابی به این هدفها تغییر کرده است. بسیاری از کشورها را نمی‌توان به صرف برتری نظامی و جنگ از پای درآورد، در عوض هجمه ی فرهنگی می‌تواند مثل خوره از درون به اختلافات فرهنگی درون یک کشور و در نهایت به گسست نسلی انجامیده و گسست نسلی مشخصاً هویت ملی یک کشور را نشانه گرفته و آن را آسیب‌پذیر می‌کند.

اما هویت ملی چیست؟ هویت ملی در یک جمله، کیستی و چیستی یک ملت است و در مواجهه با دیگری و غیر، معنا می‌یابد همان که دیگری نیستیم و نباشیم. نخ تسبیحی است که قومها، فرهنگها، گویشها و حتی ادیان مختلف را در کنار هم و در محدوده ی مرزها نگه می‌دارد و به مرزهای یک کشور معنا و هویت می‌بخشد. اما هویت ملی، چیزی نیست که بتوان آن را در قالب یک ماده ی قانونی و با تبصره و آیین‌نامه به صورت طرحی الزام‌آور درآورد،

بلکه فرآیندی فرهنگی، زمان‌بر و درونی است که از کودکی در فرد و تک‌تک آحاد یک جامعه شکل گرفته و در نوجوانی راهش را پیدا کرده و در جوانی پایدار می‌شود.

کودک در جریان رشد از هویت فردی به هویت خانوادگی، هویت اجتماعی و سرانجام به هویت ملی دست می‌یابد. اریکسون نخستین روان‌شناسی بود که موضوع هویت را مطرح کرد و گفت: هویت، پاسخ به سوال «من کیستم؟» فرد است و کودک از طریق والدین و آموزشهای دوران کودکی، مدرسه و تعاملات با دیگران، بی‌آن که آگاه باشد به هویت فردی خود شکل می‌دهد. هم از این‌روست که اندیشمندانی چون شاهرخ مسکوب معتقد بودند مواد درسی مکتب‌خانه‌ها و مدرسه‌ها که برگرفته از آثار ماندگار ادبیات ایران به شمار می روند،

هرچند دولتها نیز با صدور شناسنامه به کودک، شناسنامه ی هویتی می‌دهند، اما این شناسنامه به تنهایی قادر نیست، تعلق خاطر به مملکت را به فرد منتقل کند. از سوی دیگر هویت اشکال مختلفی دارد که در طول زندگی از سوی فرد تجربه می‌شود. گروههایی که افراد را از افراد گروههای دیگر متمایز می‌کنند مثل گروههای مذهبی، گویشی، حرفه‌ای، منطقه‌ای اما هویت ملی، هویت جامعه است که در بالاترین سطح از انواع هویتها قرار دارد، ثابت است و ساختار محکمتری نسبت به سایر هویتها دارد. ساختاری که قادر است همه ی گروههای هویتی متمایز از هم را تحت لوای خود درآورد؛ هویتی که در عین حال متاثر از آموزش و گروههای دیگری هم هست.

حال این سوال مطرح می‌شود که چه مولفه‌هایی، هویت ملی ایرانی را تعریف می‌کند؟ اندیشمندان بسیاری با دیدگاههای سیاسی، تاریخی، اجتماعی و… به این پرسش پاسخ داده‌اند که در نظام حکومتی نیز برخی از این دیدگاهها مورد توجه قرار گرفته است. از جمله توجه به زبان فارسی و تاریخ پیش از اسلام به عنوان مولفه‌های اصلی هویت ملی ایرانی – که البته تاکید بر اینها به ناسیونالیسم ایرانی رضاخانی در دوره ی پهلوی‌ها منجر شد یا مولفه‌هایی چون عنصر مذهب و درد مشترک که اسلام را بر سایر مولفه‌های جغرافیایی، زبانی، سنن و فرهنگ بومی و ایرانی ارجح می‌دانست- همچنان که هنوز هم چنین به نظر می‌رسد، بنابراین هویت ملی ایران، پیش از ۱۴۰۰ سال هویت ایرانی- اسلامی شده است و به نظر می‌رسد عنصر سومی در راه پیوستن به دو عنصر پیشین است؛ هویت غربی.

آزاد ارمکی، مجتهدزاده و تاجیک از جمله اندیشمندان معاصرند که معتقدند ایران امروزی با اختلاطی از هویت مواجه شده است و هویت ایران با دو عنصر دیگر یعنی اسلام و غرب آمیخته است. هرچند این به معنای تسلیم و پذیرش فرهنگ غرب نیست، بلکه اتفاقاً برعکس باید هرچه محکمتر به سمت ذهنیت مشترک ایرانی بازگشت و هویت ملی ایرانی را تثبیت شده نگه داشت. اسلام بیش از ۱۴۰۰ سال در اخلاق، سیاست، علم و ادب و فرهنگ حضور داشته است، لذا از غرب به عنوان بازیگر سوم، نباید این توان را بیاید که هویت ملی ایران را تحت‌الشعاع قرار بدهد. کاری که ابتدا با انتقال فناوری و صنعت و کالاهای مصرفی انجام می‌داد و در حال حاضر با گسترش و نفوذ فضای مجازی و از طریق اطلاعات و القائات جهت‌دار و هدفمند انجام می‌دهد. و این جاست که گستره ی فضای مجازی نگران‌کننده می‌شود. اگر عناصر ایران هویت ملی، با مظاهر و مولفه‌های هویت غربی و غیرایرانی آمیخته شود، این آمیختگی، ریشه‌های تعلق‌خاطر و عرق ملی را سست کرده، و معنای خودی در برابر دیگری و غیر را از بین خواهد برد و یکپارچگی ملت را مخدوش می‌کند. در نتیجه راه برای استعمار جدید و بردگی فرهنگی باز خواهد شد. البته این موضوع غیر از موضوع جهانی شدن است و در منافات با آن نیست. فضای مجازی با القای فرهنگ غیررسمی متاثر از غرب، شاید در آغاز داعیه ی برابری داشته باشد و به عنوان نمادی از توسعه، دارای جذابیت باشد.

اما در نهایت در فرد خلأ هویتی ایجاد می‌کند. بد نیست به گذشته نگاهی بیفکنیم. در دوران قاجار پیروزیهای مکرر دشمنان در جنگها، شاهان قاجار را متوجه برتری نظامی آنها کرد. به دنبال کشف راز برتری نظامی، این شاهان متوجه پیشرفت و توسعه ی مدنی در دیار غرب شدند و در نهایت متوجه شدند برای توسعه، باید ابتدا سطح فرهنگی و سواد جامعه ارتقا یابد. در دوران پهلوی، بیش از دوران قاجار به توسعه‌ای همپای کشورهای غربی توجه شد، اما غرب دستاوردهایش را با هویت و فرهنگ خودش وارد کشور ایران می‌کرد و سنتهایی که علت عقب‌ماندگی ایران تلقی می‌شدند هر روز به عقبتر‌ رانده شدند و در نهایت دیدیم خلأ فرهنگی ایجاد شده به تاول بزرگی تبدیل شد که با انقلاب سر باز کرد.

 

چه می‌توان کرد؟

ایران مثل بسیاری کشورهای در حال توسعه، در حال گذار از سنت‌ها به سوی مدرنیته است. در جهان مفاهیم جهانی شدن و دهکده ی جهانی و توسعه مطرح است و کشور هنوز با تمسک به سنن بومی و فرهنگی یا عبور از همه ی موانع دست و پاگیر توسعه ی دیگر است.

خاطره ی جمعی، هنوز فلاکتهای حضور بیگانگان در جنگ جهانی دوم و قحطی و وبا را به باد دارد و سنن و باورهای ناشی از بی‌سوادی ۹۷ درصد مردم که درگیر خرافه بودند. هنوز ۱۰۰ سال از تاسیس مدارس در ایران و سابقه ی سوادآموزی به معنای امروزی نگذشته و مخالفتهایی که هر نوع نوآوری در کشور می‌شد و ناشی از بدگمانی به بیگانگان بود.

 

اما در شرایط کنونی باید پذیرفت، جلوی امواج را نمی‌توان گرفت و جذابیتهای فضای مجازی همچنان باقی خواهند ماند، اما باید روی داشته‌ها و امکانات تمرکز کرد. در حال حاضر تنها چیزی که حاکی است در دست دارد، کتابهای آموزشی دوره‌های تحصیلی است که فراگیری آنها در مدرسه‌ها اجباری است. کتابهای درسی برای همه ی کودکان و نوجوانان سراسر کشور با هر گویش و مذهب و قومیتی، یکسان است. اهمیت این موضوع زمانی آشکار می‌شود که دانسته شود، سنین آموزش ابتدایی تا دبیرستان مهمترین زمانی است که انواع هویت، مرحله به مرحله در فرد شکل گرفته و نهادینه می‌شود بنابراین می‌توان با استفاده از مولفه‌های هویت‌ساز به تقویت و تحکیم هویت ملی پرداخت، اما باید در انتخاب و کاربرد مولفه‌های هویتی درایت به خرج داد. پهلوی‌ها نیز چنین مهمی را دریافته بودند اما به عقب راندن سنن و نادیده گرفتن اسلام ایرانی، خلأ‌های فرهنگی ایجاد کرد که در سال ۱۳۵۷ خود را نشان داد.

در این ارتباط پژوهشگر، مریم بابایی به بررسی مولفه‌های هویت ملی در کتابها‌ی درسی در سه دوره ی قاجار، پهلوی و بعد از انقلاب اسلامی پرداخته است. براساس نتایج این پژوهش که در کتاب «یکصد سال سفیدخوانی در کلاس درس» منتشر شده، هر یک از نظامهای حکومتی با انتخاب معنادار و هدفمند متون درسی، بر مولفه‌هایی خاص از هویت ملی تاکید داشته است. تاکید بر این مولفه‌ها کاملا به‌طور غیرمستقیم و ضمن آموزش متون درسی به کودک انتقال داده شده است و می‌شود.

انتخاب این متون، هوشیارانه و هدفمند و در جهت اهداف نظام حاکم و اوضاع وقت مملکت صورت گرفته است. نمونه ی شاخص آن انتخاب متون مذهبی با محتوای شهید و شهادت در دوره جنگ با عراق در کتاب درس فارسی است. آن دوره بین ۳۳ تا ۲۵ درصد از فضای کل کتاب درس فارسی به مباحث اینچنینی اختصاص داشته است. همچنین نظامهای مورد بررسی برخی مولفه‌ها را بر اساس تعهد یا ناآگاهانه مورد توجه قرار نداده‌اند، که این بی‌توجهی‌ها نیز عواقب خاص خود را همراه داشته که این کتاب بدانها می‌پردازد.

همچنین براساس پژوهشهای‌ این کتاب تاکید بر مولفه‌های خاص، نشانگر میزان پایبندی یا نادیده گرفتن سنن و باورهای بومی و سایر مذاهب رسمی کشور بوده است. گاه سنن مانع ترقی معرفی شده‌اند پس تحقیر و نادیده گرفته شده‌اند و گاه در نظام حکومتی دیگر مورد توجه و بزرگنمایی شده‌اند. در هر نظام حکومتی گاه برمولفه‌های اخلاقی و در نظام دیگر بر مولفه‌های سیاسی و توسعه‌ای و گاه بر مولفه‌های صرفا مذهب اثنی‌عشری تاکید شده است. این رویکردها متاثر از سیاستها‌ی کل نظام حاکم صورت گرفته و کتابهای درسی مانند آینه آنها را منعکس کرده‌اند. انعکاس کتابهای درسی به واسطه ی انتخاب متون درسی به ویژه در درسهای ادبیات فارسی بازنمایی تاریخی و دانش اجتماعی به روشنی دیده می‌شود؛ درسهایی که به واسطه ی اجباری بودن، تحصیل در مدارس، سن تحصیل و یکسان بودن در سراسر کشو، تاثیر ماندگار و یکدستی و گسترده‌ای بر جوانان آینده ی کشور می‌گذارد.

بنابراین بایسته است برنامه‌ریزان اهمیت، نقش و جایگاه کتاب درسی را در شرایط کنونی به خوبی درک کنند و در به کارگیری و معرفی و القای عناصر مولفه‌های هویت‌ساز ملی در کتاب درسی با دقت عمل کنند. اهمیت این موضوع زمانی آشکار می‌شود که بدانیم کتاب درسی تنها نقطه مشترک بین کسانی است که در معرض بیشترین آسیب‌پذیری در مقابل همه ی فضای مجازی هستند.

در آخر در شرایطی که افزایش توان نظامی و حضور سیاسی در منطقه یا فرامنطقه، به جنگ‌طلبی ایران تعبیر می‌شود و بهانه‌ای برای تحریم‌ کشور شده است، می‌توان با تکیه بر صلح دوستی اسلام ایرانی و تقویت مولفه‌های مشترک بین اقوام و ادیان مختلف در کشور، موجبات همبستگی نزدیکی و اعتماد بین آرای مختلف را فراهم آورد. همچنین از آن جا که همواره هویت ملی در تعامل با هویت بیگانه و دیگری معنا می‌یابد، نباید از دنیای بیرون از مرزها غافل شد و آن را انکار کرد و دست‌کم شمرد، بلکه باید با «دیگری» و بیگانگان مواجه شد و بدون ضدیتی آشکار و نفی نکات مثبت آنها را با سرعت ایرانیزه کرد و برتریهای هویت ملی ایرانی را – نه صرفا با شعار و تمسک به تاریخ قبل و بعد اسلام- بلکه با توانمندی‌های امروزی معرفی کرد. همچنین بایسته است همواره راه گفتمان بین نسلها برقرار باشد و دعوت به تقلید و تکرار سنن جای خود را به واکاوی و تضارب آرا بدهد.

 

 

 

 

درباره گسست فرهنگی بیشتر بخوانید:

بخش نخست مقاله با نام شکاف نسلها، پدیده ای طبیعی یا بحرانی نگران کننده؟

بخش دوم مقاله با نام  گم گشتگان در زمان

زنگ ها برای که به صدا در می آید «بررسی تعارضات بین نسلی از منظر گسست در ساختار فرهنگی»

گسستگی هویت چیست؟ معرفی اختلالات گسستگی یا تجزیه ای

رقابت بر سر نیروی کار بااستعداد: مدیریت شکاف نسلها‌

ظهور و بروز رقیب های فرهنگی مدرن، عامل گسست نسلی درجامعه

شکاف فرهنگی یا شکاف نسلی؟

اشتراک گذاری
Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on telegram
Telegram
Share on email
Email
Share on print
Print
جدیدتربن مطالب
مطالب مرتبط
دیدگاه‌ها

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *