لودینگ

گستره ی غیرت ورزی

یادداشت

گستره ی غیرت ورزی

گستره ی غیرت ورزی

(بخش اول)

فرزان کریمی مالک آبادی

دانشجوی دکترای روانشناسی اجتماعی

هر بار که در گوشه و کنار این کشور قتلی ناموسی اتفاق بیفند و اخبار آن به سرعت دست به دست شود، سوالی قدیمی اما چالش برانگیز افکار عمومی را به دوباره مشغول خود می کند: غیرت اساسا چیست و چه گره ای از مشکلات بشر امروز می گشاید.

با نگاهی به تعاریف متنوع غیرت ورزی، مشخص می شود که اختلاف نظر فاحشی در توصیف این مفهوم وجود دارد. گروه اول غیرت را صرفا یک حسادت مردانه توصیف می کنند که باعث می شود افراد نسبت به تهدیداتی که ممکن است رابطه ی زناشویی آنها را به خطر اندازد، حساس باشند و در مقابل آنها از رابطه خود دفاع کنند.

البته در این میان برخی معتقدند غیرت تنها مختص به حفاظت از همسر نیست و دایره ی وسیعتری از اعضای مونث خانواده که بعضا به آنها ” ناموس” اطلاق می شود را نیز شامل می شود (مانند دختر، مادر، خواهر، دختر عمو یا دختر خاله). هم چنین آنها بر این باورند که غیرت لزوما یه حس مردانه نیست و زنان نیز با تعریفی که گفته شد، غیرتمند هستند.

اما در مقابل گروهی دیگر گستره ای حفاظتی فرد غیرت مند را چنان گسترش می دهند که دفاع از مذهب، کشور و حتی تیم های ورزشی نیز در آن قرار می گیرد و مفاهیمی نظیر غیرت دینی، ملی و ورزشی معنا می شوند.

فارغ از این اختلاف نظر، به نظر می رسد اگر به تعریف دوم برای غیرت قائل باشیم، شاید آن را با مفاهیمی از جمله دینداری، وطن دوستی یا حتی طرفداری اشتباه بگیریم. زیرا در زبان اگر لغتی به وجود آمده است، حتما به این علت بوده است که وجهی از معنا را منتقل کند که قبلا برایش ابرازی وجود نداشته است.

لذا در این یادداشت به تعریف اول از مفهوم غیرت ورزی استناد کرده و باز تاکید می کنیم که این، تنها تعریف از غیرت ورزی نیست.

غیرت با تعریف اول که با پاسداری از ناموس شناخته می شود، یکی از ویژگی های بارز فرهنگ ایرانی ست و نه صرفا برگفته از تعالیم شریعت دینی. با نگاهی دقیق به جامعه ایرانی به راحتی می توان مردمانی را یافت که بدون داشتن هیچ گونه سرسپردگی مذهبی به غایت غیرتی هستند.

از دیرباز غیرتمندی به عنوان یک ارزش اخلاقی در جامعه ایران شناخته می شود و بسیاری به غیرتی بودن خود می بالند. این ارزش اخلاقی موضوع بخش اعظمی از تولیدات فرهنگی و هنری در جامعه ایران است که به نظر می رسد چنان هم وامدار شریعت نیست، هرچند در شریعت اسلام بسیار به غیرت ورزی توصیه شده است و نقش مذهب در اشاعه این فرهنگ غیر قابل انکار است، اما اگر حتی نگاهی به تولیدات سینمای قبل از انقلاب بیندازیم( اصطلاحا “فیلم های فارسی”) افرادی به تصویر کشیده می شوند که به هیچ عنوان مذهبی نیستند اما بی ناموسی را هرگز تاب نمی آورند.

اما آیا همانطور که منتقدان فرهنگ غیرتمندی معتقدند این فرهنگ پوسیده تنها مختص به مردان است و ریشه در فرهنگ مردسالارانه ی ایرانی دارد که وجود زن را به مثابه قلمروای مردانه ترسیم می کند که نباید دستخوش دست آویزی بیگانگان نامحرم شود؟ این منتقدان بر این باورند که غیرت در سایر فرهنگ ها( به خصوص غربی و مدرن) جایی ندارد و اصطلاحا در این گونه جوامع، کسی ناموس کسی نیست!

در ادامه سعی داریم براساس مطالعات داخلی و خارجی که در زمینه غیرتمندی و مفاهیم مرتبط به آن در گستره ی روانشناسی انجام گرفته است به تفاوت های فرهنگی بین کشورمان و دیگر کشور ها در این زمینه اشاره کنیم تا شاید بتوان با عینک علم و نه صرفا سیاست یا حقوق بشر به این پدیده نگریست.

در گستره ی فرهنگ های مختلف، افراد به منظور حفظ رابطه خود، رفتاری های متنوعی از خود بروز می دهند که بتوانند مانع برقراری روابط کوتاه­مدت یا بلندمدت همسر خود با رقیبان هم جنسش شوند (باس[۱]، ۱۹۸۸).

در این میان، از منظر روان شناختی، در زنان و مردان مکانیزم های روانی ویژه ای تکامل یافته که بتوانند آنها را به منظور جلوگیری از خیانت همسر خود یاری کنند. این راهبردها، اصطلاحا «راهبرد های حفظ همسر[۲]» نامیده می شوند که نزدیکترین سازه به رفتار غیرت ورزی ست(باس، ۱۹۸۸). علیرغم اینکه این فنون در تمامی جوامع انسانی به کار گرفته می شوند، اما شیوه­ بروز آنها به عواملی از قبیل بافت فرهنگی این جوامع (لوپز[۳]و همکاران، ۲۰۱۶)، نوع دلبستگی میان افراد (باربارو [۴]و همکاران، ۲۰۱۹)، شخصیت و تفاوت های فردی (عطاری[۵] و همکاران، ۲۰۱۷)( مثلا مطالعات نشان می دهند افرادی که اعتماد به نفس کمتری دارند، بیشتر از راهبرد های حفظ همسر استفاده می کنند.) و اثر هورمون های مختلف (مانند تستسترون) (آرنوکی[۶] و همکاران، ۲۰۱۸) وابسته است.

باس (۱۹۸۸) پس از بررسی طبقه بندی­های موجود در زمینه انتخاب و حفاظت از همسر، با جمع بندی راهبردهای نگهداری همسر به این نتیجه رسید که این رفتارها گستره ای وسیعی از «مراقبت تا خشونت[۷]» را شامل می شوند که از جمله­ آن­ها می توان به رفتارهایی جامعه­ پسند مانند خرید هدیه برای همسر تا رفتارهایی منفی مانند خشونت نسبت به همسر یا رقبای عشقی اشاره داشت.

باس (۱۹۹۸) این راهبردها را به این صورت خلاصه کرد: گوش به زنگی[۸]، محدود سازی[۹]، انحصاری سازی[۱۰]، ایجاد حسادت[۱۱]، تهدید به خیانت[۱۲]، فریبکاری هیجانی[۱۳]، فریبکاری در نشان دادن تعهد[۱۴]، غلبه بر رقیبان [۱۵]، به رخ کشیدن دارایی ها [۱۶]، جلب توجه جنسی[۱۷]، بهبود ظاهر فیزیکی[۱۸]، عشق و مراقبت [۱۹]، اطاعت و خوارشمردن[۲۰]  ، اظهار کلامی مالکیت[۲۱]، اظهار فیزیکی مالکیت[۲۲]، نشانه گذاری برای به تعلق درآوردن[۲۳]، بی ارزش ساختن همسر[۲۴]، تهدیدهای درون جنسی[۲۵]و پرخاشگری به رقیبان[۲۶].

مطالعاتی که در ایران و سایر کشور ها نیز انجام گرفته است، حاکی از آن است که از غیرتی بودن مرد به عنوان یک صفت مورد پسند زنان شناخته می شود و هم چنین بکارگیری راهبرد های حفظ همسر می تواند شانس حفظ رابطه را افزایش دهد (عطاری، ۲۰۱۷).

پس همانطور که اشاره شد رفتار غیرت مندی با تعریف حفاظت از همسر دارای پیشینه ی غنی در ادبیات روان شناسی رابطه است و در فرهنگ های دیگر نیز به وفور یافت می شود ولی فرهنگ تنها می تواند این رفتارها را شکل دهد.

در تمام جوامع زنان و مدان سعی دارند از رابطه ی خود در مقابل تهدیدات مراقبت کنند که با تعریف اول از غیرت مطابق داشته و تنها مختص به مردان نیز نیست. البته روش هایی که زنان برای حفظ رابطه خود انتخاب می کنند با مردان متفاوت است و کمتر دارای محتوای خشونت فیزیکی است.

 منابع:

  • Arnocky, S., Albert, G., Carré, J. M., & Ortiz, T. L. (2018). Intrasexual competition mediates the relationship between men’s testosterone and mate retention behavior. Physiology & behavior۱۸۶, ۷۳-۷۸.
  • Atari, M. (2017). Assessment of long-term mate preferences in Iran. Evolutionary Psychology, ۱۵(۲), ۱۴۷۴۷۰۴۹۱۷۷۰۲۴۵۹.
  • Atari, M., Barbaro, N., Sela, Y., Shackelford, T. K., & Chegeni, R. (2017). The Big Five personality dimensions and mate retention behaviors in Iran. Personality and Individual Differences, ۱۰۴, ۲۸۶–۲۹۰.
  • Buss, D.M. (1988). From vigilance to violence: Tactics of mate retention in American undergraduates. Ethology and Sociobiology۹(۵), ۲۹۱-۳۱۷.
  • Barbaro, N., Sela, Y., Atari, M., Shackelford, T. K., & Zeigler-Hill, V. (2019). Romantic attachment and mate retention behavior: The mediating role of perceived risk of partner infidelity. Journal of Social and Personal Relationships, ۳۶, ۹۴۰–۹۵۶.
  • Lopes, G. S., Shackelford, T. K., Santos, W. S., Farias, M. G., & Segundo, D. S. (2016). Mate retention inventory-short form (MRI-SF): Adaptation to the Brazilian context. Personality and Individual Differences, ۹۰, ۳۶–۴۰.

 

پاورقی

[۱] Buss

[۲] Mate retention tactics

[۳] Lopes et al.

[۴] Barbaro

[۵] Atari

[۶] Arnocky

[۷] Vigilance to violence

[۸] Vigilance

[۹] Concealment of mate

[۱۰] Monopolize mate’s times

[۱۱] Jealousy induction

[۱۲] Punish mate’s infidelity threat

[۱۳] Emotional manipulation

[۱۴] Commitment manipulation

[۱۵] Derogation of competitors

[۱۶] Resource display

[۱۷] Sexual inducements

[۱۸] Appearance enhancements

[۱۹] Love and care

[۲۰] Submission and debasement

[۲۱] Verbal possession signals

[۲۲] Physical possession signals

[۲۳] Possessive ornamentation

[۲۴] Derogate mate

[۲۵] Intrasexual threats

[۲۶] Violence against rivals

اشتراک گذاری
Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on telegram
Telegram
Share on email
Email
Share on print
Print
جدیدتربن مطالب
مطالب مرتبط
دیدگاه‌ها

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *