لودینگ

     ایجاد تعارض در ارزشها؛  واکاوی گسست نسلی

گفت‌وگو

     ایجاد تعارض در ارزشها؛  واکاوی گسست نسلی

 ایجاد تعارض در ارزشها؛واکاوی گسست نسلی

گفت و گو با دکتر مختار نوری
دکتری علوم سیاسی
مدیر گروه روندهای فکری پژوهشکده ی مطالعات استراتژیک خاورمیانه و پژوهشگر حوزه ی اجتماع گرایی

گسست نسلی به معنای اختلافی درنگرش یارفتارجوانان و افرادسالمندتر تعریف می شود که موجب عدم فهم متقابل آنان از یکدیگر می گردد. وقتی صحبت ازگسست نسلی می شود تنها تفاوت سن و سالی مطرح نیست بلکه اگریک نسل با نسل قبل ازخود ازلحاظ ارزشی و نگرشی تفاوت داشته باشد و آرمانهای دیگری را بجوید فاصله یا گسست  نسل پدید آمده است. هدف متن حاضر تبیین مفهوم گسست نسلی و بررسی دلایل ایجاد آن  و ارائه ی راهکارهایی برای تعدیل این شکاف است. مطالعات انجام شده دراین باره نشان می دهد که عوامل بسیاری ازجمله تفاوت سنی درونی نبودن ارزشها و عدم درک متقابل دونسل باعث ایجاد این گسست شده و برای برون رفتن ازاین شرایط باید ازجزم اندیشی و تعصب دوری شده و با درک متقابل ایجادزبان مشترک و درونی کردن ارزشها درکاهش آثار این تفاوتها گام برداشته شود. با این حال در باره ی پدیده ی «اختلاف نسلی» صاحب‌نظران با یکدیگر اختلاف نظر دارند، اما در جوامعی همچون جامعه ی ایران- که تغییرات ساختاری و ارزشی وسیعی را تجربه می‌کند- ضعف مدیریت صحیحِ تضادهای حاصل از این تغییرات در بخشهای مختلف جامعه به طور بالقوه زمینه را برای بروز مسئله ی «شکاف نسلی» و در شدیدترین حالت «گسستگی بین نسلها» و بحران هویت ناشی از این امر فراهم می‌کند.

 

 ایجاد تعارض در ارزشها؛واکاوی گسست نسلی گفت و گو با دکتر مختار نوری

در همین ارتباط «گوشه چشم» گفت و گویی با دکتر مختار نوری، مدیر گروه روندهای فکری پژوهشکده ی مطالعات استراتژیک خاورمیانه و پژوهشگر حوزه ی اجتماع گرایی انجام داده که مطالعه ی آن را در ادامه توصیه می کنیم:

سوال: به نظر می آید  شکافهای نوپدیدی در جامعه ی ایران در حال گسترش است. منظور از این شکافها چیست؟

 

به طور کلی از حیث تئوریک موضوع شکافهای اجتماعی از مسائل و موضوعات مهم در جامعه شناسی و جامعه شناسی سیاسی است. در مقام تعریف می توان گفت که شکاف اجتماعی عاملی است که باعث به وجود آمدن گروههای مختلف اجتماعی در میان جمعیت یک جامعه می شود. به هر شکل، این موضوع از حیث فکری در آثار جامعه شناسان برجسته ای چون مارکس، وبر و دورکیم مورد توجه قرار گرفته است. مارکس این موضوع را حول محور شکاف طبقاتی، وبر آن را پیرامون شکافهای سیاسی و منزلتی و دورکیم نیز ذیل شکاف همبستگی مورد توجه قرار داده اند. بنابراین چنین بحثی دارای پشتوانه ی فکری گسترده و عمیقی است. در جامعه ایران نیز همواره مباحثی پیرامون شکافهای اجتماعی مطرح بوده است. شکافهای قومی، شکافهای مذهبی، جنسیتی، طبقاتی، و شکاف میان سنت و مدرنیته  از جمله مهمترین شکاف های مطرح در جامعه ایرانی به شمار می آیند. با این اوصاف، در جامعه ی ایران شکافهای اجتماعی نوینی در حال گسترش است که توجه به آنها بسیار ضروری است. از جمله ی این شکافهای جدید و نوپدید می توان به شکاف و گسست نسلی اشاره کرد که روز به روز در جامعه ی ایرانی نیز در حال گسترش است. این نوع شکاف به موازات سایر شکافهای قدیمی جامعه ی ایرانی در حال گسترش و پیشرفت است و باعث ظهور و بروز بحرانهای مختلف و آسیبهای اجتماعی متعددی نیز شده است.

 

سوال: با این توضیحات، تعریف شما از شکاف و گسست نسلی چیست؟ ابعاد این موضوع چگونه قابل بررسی است؟

 

در پاسخ باید در ابتدا به این نکته اشاره کرد که به دلیل ماهیت تغییرپذیر و تحول پذیر جوامع انسانی، موضوع شکاف و گسست نسلی امری گریزناپذیر است. تحولات مختلف باعث خواهند شد تا جوامع در درون خود دچار تغییر و تحول شوند. با این نگرش، برای تعریف این پدیده باید به موضوعاتی مانند تفاوت نسلی، شکاف نسلی و گسست نسلی توجه داشت. تفاوت نسلی به معنای اختلافات طبیعی در باورها، ارزشها و هنجارهای میان نسلها شناخته شده است. همچنین در تعریف شکاف نسلی آن را به معنای اختلاف گسترده در خصلتها و نگرشهای میان نسلها (مثلا نسل جوان و پیر) تعریف کرده اند. در نهایت گسست نسلی را به معنای دور شدن تدریجی دو یا سه نسل از یکدیگر از حیث جغرافیایی، عاطفی، فکری، ارزشی تعریف کرده اند. این جدایی و فاصله موقعیتی را ایجاد می کند تا از آن با عنوان گسست نسلی یاد شود. آن چه در این فرآیند مهم است این که در نتیجه ی چنین تحولاتی ارزشها و هنجارها نیز در معرض تغییر و تحول قرار می گیرند. به تعبیر دیگر در موضوع گسست نسلی حوزه ی ارزشها به یکی از کانونهای بی ثباتی و بحران تبدیل می شود. در نتیجه می توان از شکاف ارزشی میان نسلهای مختلف یک جامعه به عنوان اصلی ترین شکاف نسلی یاد کرد. این نکته هم قابل ذکر است که موضوع شکاف و گسست نسلی از حیث تئوریک مورد توجه بسیاری از متفکران و جامعه شناسان مطرح دنیا مانند مانهایم، اینگلهارت، گیدنز، برگر، لاکمن، مک لوهان و … نیز قرار گرفته است. این متفکران همگی تلاش نموده اند تا شکاف و تعارضات میان نسلها را در نتیجه ی تحولات مختلف جامعه ی بشری تئوریزه نمایند. در واقع همه ی این متفکران مناسبات نسلی را به شیوه ی ساختاری تحلیل کرده اند. به طور نمونه، مک لوهان بر این باور است که زمانی ما فناوریهای جدید را وارد صحنه ی اجتماعی می کنیم آن جامعه را برای همیشه دچار تحول ساخته ایم، زیرا جوانان و نسل جدید به دلیل نوگرایی بیشتر و آمادگی برای پذیرش تازگیها بیشتر از نسل مسن و پیر تحت تاثیر این تحولات قرار می گیرند. بر اساس تبیینی که مک لوهان ارائه کرده است، تحولات سریع تکنولوژیک دسترسی سریع و گسترده ی نسل جوان به شبکه های اجتماعی را فراهم ساخته و همین امر آنها را در موقعیت متفاوتی با نسل قدیم قرار داده است.

 ایجاد تعارض در ارزشها؛واکاوی گسست نسلی

 

سوال: مسئله ی شکاف و گسست نسلی در ایران چگونه قابل تحلیل است؟

 

جامعه ی ایرانی نیز تافته ی جدا بافته از جامعه ی بشری نیست و به تبع تحولات صورت گرفته در سطح بین المللی، جامعه ی ایرانی نیز در این حوزه ها دستخوش تحول و دگردیسی شده است. اگرچه در ابتدای انقلاب اسلامی و دهه ی آغازین آن ما در حوزه ی ارزشها و هنجارها از انسجام بیشتری برخوردار بودیم، اما در سالها و دهه های بعدی کم کم این انسجام با چالشهای جدیدی مواجه شد. در دهه ی دوم انقلاب و با پایان یافتن جنگ تحمیلی کم کم شاهد اثرپذیری بیشتر جامعه و به خصوص نسل جدید از تحولات بین المللی بودیم و این امر بر سبک زندگی آنان تاثیر گذاشته است. دیدگاههای مختلفی توسط صاحب نظران و اصحاب علوم اجتماعی در این خصوص مطرح شده است.

برخی از قائلان به شکاف و گسست نسلی در جامعه ی ایران بر این باورند که عواملی چون نوگرایی، تحولات جمعیتی، تحولات سیاسی،فرهنگی و اجتماعی مختلف، نگرش نخبگان و کارگزاران سیاسی و فقدان پاسخگویی مناسب توسط نظام سیاسی به این تحولات در گسترش شکاف نسلی نقش داشته اند. به نظر محققان، نوسازی و نوگرایی به گونه ای اجتناب ناپذیر فرهنگ جدیدی را با خود همراه می آورد که عاملان و حاملان اصلی آن، نسل جوان جامعه هستند. این نسل جدید با بهره گیری از ابزارهای ارتباطی مختلف مانند اینترنت، ماهواره، شبکه های جدید اجتماعی، زندگی را به شیوه ی متمایزتری  نگاه می کند. این شرایط برای نسل جوان و جدید جامعه ارزشها و هنجارهای متفاوتی از نسل قدیم به وجود می آورد و همین امر در گسترش شکاف نسلی در جامعه ی ایرانی میان نسل جوان و پیر اثرگذار بوده است. در نتیجه چنین وضعیتی داوریهای اخلاقی نسل جوان نسبت به نسل گذشته دچار تحول شده است. منطبق با پیمایشها و تحقیقات صورت گرفته گرایش جوانان ایرانی به ارزشهای مدرن افزایش یافته و آنها نسبت به گروههای مرجع سنتی بدبین تر شده اند. در مجموع باید توجه داشته باشیم که جامعه ی ایران دارای یک شکاف قدیمی میان سنت و مدرنیته است و این نوع تحولات نسلی صورت گرفته باعث تعمیق آن شکاف قدیمی نیز شده است.

 

سوال: به نظر شما این گسست نسلی در جامعه ی ایرانی در چه سطوحی قابل مشاهده و بررسی است؟

 

در پاسخ می توان بیان داشت که گسست نسلی هم در سطح مناسبات میان خانواده و هم در سطح مناسبات سیاسی قابل مشاهده است. خانواده به عنوان ساختاری اساسی، همواره با پرسشهایی کلیدی در تقابل نسل جدید جامعه مواجه است و مبنای پیدایش این شکاف فکری میان نسلها را اختلاف نظر در پذیرش و پیروی از ارزشهای سنتی خانواده در برابر ارزشهای نوین تشکیل می دهد. در سطح خانواده میان فرزندان خانواده با پدران و مادران تعارضات فکری و ارزشی قابل مشاهده است. فرزندان در خانواده های ایرانی به دلیل دسترسی به ابزارهای ارتباطی جدید نگرش دیگرگونه ای به زندگی، سبک زندگی، الگوهای رفتاری، پوشش و مسائلی از این دست دارند و همین امر موجب ایجاد برخی تفاوتها در میان خانواده ها نیز شده است. خانواده در ایران هنوز دارای ابعاد سنتی است، اما نسل جدید به دلیل گسترش آموزش ‌و ارتباطات، فضای متفاوت تری را تجربه می کند و همین امر در گسترش شکاف نسلی نقش مهمی بازی می کند. علاوه بر خانواده، در سطح سیاسی و در مناسبات و روابط میان شهروندان و حکومت نیز این نوع شکاف نسلی به وضوح قابل مشاهده است. نسل سیاسی حاکم بر دستگاه سیاسی، نسلی انقلابی و ایدئولوژیک است که دنیا را همچنان و تا حد زیادی از دریچه انقلابیگری مشاهده می کند، در حالی که نسل جدید عینک انقلابی از صورت برداشته و با عینک دیگری به اموری چون دموکراسی، حقوق شهروندی، کرامت انسانی و مسائلی از این دست نگاه می کند. به عبارت دیگر، می توان گفت که در سطح سیاسی نیز میان نسل جدید و نسل نخبگان انقلابی تعارض ارزشی بالایی قابل مشاهده است و همین امر باعث شده تا در سطح سیاسی نیز ما شاهد گسترش شکاف و گسست نسلی باشیم.

 

سوال: به نظر شما در عرصه ی سیاسی چه عواملی باعث گسترش این وضعیت شده است؟

 

همان طور که در خلال گفت و گو بیان شد، مهمترین مسئله در گسست نسلی به تعارض در حوزه ی ارزشها باز می گردد. این تعارض در ارزشها به عرصه ی سیاسی نیز سرایت کرده است. در واقع تعارض ارزشی میان نخبگان و کارگزاران سیاسی با نیروهای جدید اجتماعی و نسل جوان  باعث اخلال در مناسبات میان عرصه های سیاست و اجتماع شده است. نخبگان سیاسی از توان و قدرت لازم برای ارتباط گیری با نسل جدید برخوردار نیستند. به نظر می رسد سوگیری و جهتگیریهای ارزشی نخبگان سیاسی در این جا نقش مهمی بازی می کند و زمینه ی ایجاد نوعی سوتفاهم در عرصه ی سیاسی را فراهم ساخته است. نسل جدید تعلق خاطر بیشتری به آزادیهای فرهنگی و اجتماعی دارد. آنها در راه آزادی و رهایی در پی مانع زدایی هستند و بر این باورند که بخشی از نخبگان سیاسی حاکم خود در زمره ی موانع اساسی برای دستیابی به این نوع آزادیها هستند. بدیهی است که در شکل گیری این وضعیت  فقدان درک و فهم نیازمندیهای واقعی و ضروری نسل جدید توسط کارگزاران سیاسی در گسترش این گسست نقش مهمی دارد. نسل جدید به این باور رسیده که دغدغه ها و مسائل آنها به طرز آزاردهنده ای توسط نخبگان سیاسی نادیده گرفته شده است. این نوع نادیده انگاری می تواند  مخربی برای سیستم سیاسی در پی داشته باشد. از جمله آثار این وضعیت می توان به بی تفاوتی و انفعال سیاسی، تحریم انتخابات، کاهش مشارکت سیاسی، افول حمایت سیاسی و نگاه به بیرون و فراسوی مرزها اشاره کرد.

 ایجاد تعارض در ارزشها؛واکاوی گسست نسلی گفت و گو با دکتر مختار نوری دکتری علوم سیاسی

سوال: آیا بازیگران و عوامل خارج از مرزهای جغرافیایی و تمامیت ارضی کشورمان در ایجاد این روند اختلال آفرین دخیل هستند؟

 

کشور ما یعنی ایران به دلایل مختلف،  کشور خاص و ویژه ای است؛ چه به دلایل ژئوپولتیک و جغرافیایی و چه به دلایل سیاسی و فرهنگی ما کشور مهمی هستیم. از سوی دیگر ما به دلیل داشتن یک نظام سیاسی خاص هم در معرض توجهات جهانی قرار داریم. حسب چنین خصلتهایی با قطعیت می توان گفت که علاوه بر تحولات و بدکارکردیهای داخلی، متغیرهای خارجی نیز در تقویت و گسترش این نوع شکاف نسلی به خصوص در ساحت سیاسی  دخیل هستند. چه بازیگران منطقه ای و چه بازیگران بین المللی با راه اندازی شبکه های مختلف ماهواره ای تلاش دارند این نوع شکاف سیاسی میان نسل جدید جامعه و حاکمان را برجسته کنند. البته در این بحث نباید دچار توهم توطئه شد که در خارج از مرزهای کشور به طور دائم در پی تهدید و توطئه علیه ما هستند، اما این یک واقعیت است که نیروهای خارج نشین نیز در تعمیق و گسترش شکاف و گسست نسلی در جامعه ی ایرانی نقش قابل توجهی دارند. بازیگران خارجی در پی ترسیم چهره ای نامطلوب و غیرکارآمد از نظام سیاسی حاکم بر ایران و القای این تصویر به نسل جوان هستند. برنامه ها و مستندهای متعددی در طی سالهای اخیر در این خصوص به تصویر کشیده شده است. هدف اصلی آنان ترویج نوعی لذت جویی و مصرف گرایی و تبلیغ آن در میان نسل جوان جامعه است. از این رو رسانه های خارجی نقش مهمی در برجسته سازی این تصویر از سبک زندگی لذت‌جویانه در میان جوانان ایرانی دارند.

 

سوال: چه باید کرد؟ آیا راهکاری برای مدیریت کردن و کاستن از خطرات این چالش وجود دارد؟

 

بدون شک برای هر چالشی راهکاری نیز وجود دارد. آن چه در این مسیر می تواند کمک کند پذیرش این نوع تحولات اجتماعی توسط متولیان و نخبگان اداره ی جامعه است. باید پذیرفت که تغییرات مهمی در بدنه ی جامعه صورت گرفته است. نسل جدیدی از دختران و پسران در جامعه ی ایران ظهور و بروز یافته اند که به دلایل مختلفی مانند جوان بودن، آموزش، سطح بالای تحصیلات، سواد سیاسی، سواد رسانه ای و  … دنیا را دیگرگونه نگاه می کنند. ابتدا باید این تفاوتها را به رسمیت شناخت، اگر این به رسمیت شناسی و اعتباربخشی به نسل جدید صورت گیرد، در گامهای بعدی می توان راهکارهای دیگری برای مدیریت و کاستن از خطرات این چالش پیدا کرد. در این مسیر  و در مدیریت این تحولات نهادهایی چون خانواده، دولت و رسانه نقش مهمی می توانند ایفا نمایند. به هر حال آن چه بدیهی است این که در جامعه ی ایرانی شکاف و گسست نسلی در حال گسترش است و در صورت فقدان مدیریت علمی و فرهنگی صحیح، مسیر توسعه ی جامعه با مخاطره مواجه خواهد شد. آن چه بدیهی است این که مدیریت این بحران و چالش بیش از هر چیز نیازمند برنامه ریزی کارآمد برای نسل جوان است.  ترسیم برنامه های فکری و فرهنگی کارآمد و نوین توسط دولت و گسترش آن توسط رسانه می تواند در این موضوع نقشی قابل توجه داشته باشد. همچنین در این مسیر بدون تردید حوزه ی آموزش و نهادهای آموزشی با نقش تربیتی خود نیز می توانند در مدیریت این چالش مثمر ثمر واقع شوند.

اشتراک گذاری
Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on telegram
Telegram
Share on email
Email
Share on print
Print
جدیدتربن مطالب
مطالب مرتبط
دیدگاه‌ها

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *